Emisyon ticaret sistemi, nasıl işleyecek?

Emisyon ticaret sistemi, devletin kapsamdaki tesislerin toplam sera gazı emisyonuna üst sınır koyduğu ve tesislerin bir ton karbondioksit eşdeğeri emisyon hakkını temsil eden tahsisatları alıp sattığı piyasa mekanizması.

27 Ağustos 2026 tarihli Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği, Türkiye'deki uygulamanın çerçevesini belirliyor. İklim Değişikliği Başkanlığının 28 Ağustos 2026 tarihli duyurusu da izin, raporlama ve piyasa işleyişini açıklıyor. Bununla birlikte, yönetmeliğin yürürlüğe girmesi pilot uygulamanın başlangıç tarihinin belirlendiği anlamına gelmiyor.

Emisyon ticaret sistemi nasıl çalışır?

Sistemin temelinde, toplam emisyon sınırı ile devredilebilir tahsisatlar bulunuyor. Tahsisat, belirli süre boyunca bir ton karbondioksit eşdeğerinde sera gazı salma hakkını temsil ediyor. Böylece emisyon hakkı, piyasada alınıp satılabilen bir araca dönüşüyor.

Günlük hayattan bir benzetmeyle, ortak kullanılan bir alan için sınırlı sayıda giriş hakkı dağıtıldığını düşünün. Daha az hak kullanan katılımcı, elindeki hakkı ihtiyacı bulunan başka katılımcıya devredebiliyor. Ancak toplam hak sayısı, katılımcılar arasında el değiştirdiği için kendiliğinden artmıyor.

Bu benzetmede giriş hakkının yerini tahsisat, kullanımın yerini tesisin emisyonu alıyor. Bununla birlikte, gerçek sistemde emisyonların izlenmesi ve bağımsız kuruluşlarca doğrulanması gerekiyor. Karbon piyasası, yalnızca alım satımdan değil, bu kayıt ve kontrol düzeninden oluşuyor.

TR ETS'nin yasal dayanağı nedir?

TR ETS'nin yasal dayanağını, 9 Temmuz 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 7552 sayılı İklim Kanunu oluşturuyor. Uygulama çerçevesi ise 27 Ağustos 2026 tarihli, 33353 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan yönetmelikle düzenleniyor. Böylece kanunun öngördüğü ulusal karbon piyasasının uygulama kuralları belirleniyor.

Resmi Gazete'deki TR ETS Yönetmeliği, tesislerin ve yetkili kurumların sorumluluklarını tanımlıyor. Ancak bazı uygulama ayrıntıları, ayrıca çıkarılacak usul ve esaslara bırakılıyor. Kanunun finansman boyutu için karbon piyasası ile teşvik düzenlemelerini birbirinden ayırmak gerekiyor.

İklim Kanunu'nun farklı etkilerini, İklim Kanunu ve finansal teşvikler yazımızda ele alıyoruz. Bununla birlikte, teşviklere erişim konusu tek başına bir tesisin TR ETS kapsamını belirlemiyor.

Hangi tesisler TR ETS kapsamında?

Yönetmelik, ilgili faaliyetleri yürüten tesisleri yıllık emisyonlarına göre kategorilere ayırıyor. Hesaplama, kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı biçimde yapılıyor. Ayrıca biyokütleden kaynaklanan karbondioksit hariç tutulurken transfer edilen karbondioksit hesaba katılıyor.

Başkanlığın 28 Ağustos 2026 tarihli duyurusuna göre okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi tesisleri kapsam dışında tutuluyor. Ancak bu istisna, yürüttükleri faaliyetle sınırlı uygulanıyor. Kapsam değerlendirmesinde, tesisin faaliyeti ile emisyon kategorisinin birlikte incelenmesi gerekiyor.

İzin, izleme ve raporlama nasıl yapılıyor?

Kapsamdaki işletmeler, sera gazı emisyon izni için Başkanlığa elektronik ortamda başvuruyor. Başvurular, en fazla 60 gün içinde sonuçlandırılıyor. İzin, 5 yıl geçerli oluyor ve yenileme başvurusu bitişten en az 6 ay önce yapılıyor.

İzleme planı, ilk izlemenin başlayacağı tarihten en az 6 ay önce Başkanlığın onayına sunuluyor. Ayrıca yıllık sera gazı emisyonları ve faaliyet seviyeleri, her yıl 30 Nisan'a kadar raporlanıyor. Başkanlık, raporlama süresini 1 aya kadar uzatabiliyor.

Raporlar, Başkanlığa gönderilmeden önce bağımsız doğrulayıcı kuruluşlarca doğrulanıyor. Bu kuruluşların, Türk Akreditasyon Kurumu tarafından ISO/IEC 17029 standardına göre akredite edilmesi gerekiyor. Ayrıca atamalar, Merkezi Elektronik Doğrulayıcı Kuruluş Atama Sistemi üzerinden yapılıyor.

Tahsisat teslim yükümlülüğü, yükümlülük yılının Kasım ayındaki son iş gününe kadar yerine getiriliyor. Böylece rapor sunma tarihi ile tahsisat teslim tarihi farklı takvimlerde ilerliyor.

Tahsisatlar nasıl dağıtılıyor ve alınıp satılıyor?

Ücretsiz tahsisat, alt tesis düzeyinde hesaplanıyor. Hesaplamada kıyas değeri, faaliyet seviyesi, ücretsiz tahsisat oranı ve sektörel faaliyet katsayısı çarpılıyor. Ayrıca ücretsiz tahsisat oranını Karbon Piyasası Kurulu belirliyor.

Ücretsiz dağıtım dışındaki tahsisatlar, Enerji Piyasaları İşletme AŞ tarafından işletilen birincil piyasada ihaleyle satılıyor. Piyasa katılımcıları, sürekli işleyen ikincil piyasada da alım satım yapabiliyor. Böylece ilk satış ile katılımcılar arasındaki sonraki işlemler ayrılıyor.

Piyasa istikrar rezervi, dolaşımdaki tahsisat miktarı ve fiyat değerlendirmelerine göre devreye alınabiliyor. Ayrıca yönetmelik, bankalama ve ödünç alma mekanizmalarına imkan tanıyor. Bankalama, tahsisatların ilgili uygulama döneminin sonraki yıllarında kullanılmasını ifade ediyor.

Ödünç alma ise aynı uygulama döneminin sonraki yıllarına ait tahsisatların mevcut teslim yılı için kullanılması anlamına geliyor. Ancak bu araçların uygulama hükümlerini Başkanlığın çıkaracağı usul ve esaslar belirleyecek.

Karbon kredisi TR ETS'de kullanılabilir mi?

Yönetmeliğin 25. maddesi, Türkiye sınırları içindeki projelerden elde edilen karbon kredilerinin kullanımına izin veriyor. Ancak kullanım, tahsisat teslim yükümlülüğünün Karbon Piyasası Kurulunca belirlenecek oranını aşamıyor. Karbon kredilerinin kullanım esaslarını ise Başkanlık belirliyor.

Karbon kredisi ile tahsisatı aynı araç gibi değerlendirmemek gerekiyor. Çünkü yönetmelik, karbon kredilerini teslim yükümlülüğünde sınırlı kullanılabilecek ayrı bir araç olarak düzenliyor.

Pilot dönem ne zaman başlayacak?

Yönetmelikte, pilot uygulamanın başlangıç tarihi bulunmuyor. Kapsamı, süresi ve uygulama esaslarını Karbon Piyasası Kurulu belirleyecek. Ayrıca ilgili kurumların, kuruluşların ve sivil toplum kuruluşlarının görüşleri alınacak.

Başkanlığın 28 Ağustos 2026 tarihli duyurusuna göre sera gazı emisyon izni muafiyeti, 9 Temmuz 2028'e kadar geçerli. Bu süre içinde işletmelerin izinlerinin bulunduğu kabul ediliyor. Bununla birlikte, Kurul kararı doğrultusunda Başkanlık süreyi 2 yıla kadar uzatabiliyor.

İzin muafiyetinin bitiş tarihi, pilot uygulamanın başlangıç tarihi olarak okunmamalı. Ayrıca piyasa takvimi değerlendirilirken yönetmelik ile sonraki uygulama kararlarını ayrı izlemek gerekiyor.

TR ETS ile AB SKDM arasında nasıl bir ilişki var?

Ticaret Bakanlığının 10 Kasım 2026 tarihli Yeşil Mutabakat Eylem Planı, ihracat bağlantısını açıklıyor. Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, kısaca SKDM, mali yükümlülükler bakımından 1 Ocak 2026'da başladı. Ayrıca SKDM kapsamındaki ürünlerde Avrupa Birliği'nin Türkiye ihracatındaki payı %47 düzeyinde bulunuyor.

Plan, TR ETS kapsamında ödenen karbon bedelinin SKDM mali yükümlülüğünden mahsup edilmesini hedefliyor. Ancak bu hedefi, her ihracat işlemi için otomatik veya sınırsız indirim şeklinde yorumlamamak gerekiyor. Düzenlemenin Türkiye açısından önemli tarafı, karbon maliyetini ihracat rekabetiyle birlikte ele alması.

AB tarafındaki sistemin bağlamını, AB ETS'nin emisyon hedeflerine katkısı yazımızda inceleyebilirsiniz. Bununla birlikte, Türkiye'deki pilot takvimini AB'nin takviminden çıkarmak doğru değil.

Emisyon ticaret sistemi elektrik faturamı etkiler mi?

Yönetmelik ve Başkanlığın duyurusu, hane elektrik faturalarına doğrudan etki açıklamıyor. Ticaret Bakanlığının eylem planı da fatura tutarına ilişkin hesaplama sunmuyor. Bu nedenle elektrik faturalarının artacağı veya azalacağı yönünde çıkarım yapılamaz.

EV sahipleri açısından da şarj maliyetinin nasıl değişeceğini bu belgelerden hesaplamak mümkün değil. Ancak tesislerin tahsisat yükümlülüğü ile tüketici tarifesini ayırmak, düzenlemeyi doğru okumayı sağlıyor.

TR ETS hakkında sık sorulan sorular neler?

Bireysel tüketiciler tahsisat teslim edecek mi?

TR ETS kapsamı, belirtilen faaliyetleri yürüten B ve C kategorisi tesisler üzerinden tanımlanıyor. Ayrıca tüketiciler için bu metinlerde tahsisat teslim yükümlülüğü açıklanmıyor.

Tahsisat fiyatı belli mi?

Yönetmelik, sabit tahsisat fiyatı açıklamıyor. Bunun yerine ihale, ikincil piyasa ve fiyat istikrarı mekanizmalarını düzenliyor.

Yönetmeliğin yürürlüğü pilotun başladığı anlamına mı geliyor?

Yönetmeliğin yürürlük tarihi ile pilot başlangıcı aynı bilgi değil. Pilotun kapsamını ve süresini ayrıca Karbon Piyasası Kurulu belirleyecek.

TR ETS'nin temel kuralları hangi tabloda özetleniyor?

Aşağıdaki tablo, tesisler ve tüketiciler açısından temel ayrımları bir araya getiriyor. Ancak pilot başlangıcı, karbon kredisi kullanım oranı ve tüketici faturası etkisi için açıklanmayan değerler üretmiyor.